TANDHA MATA

senadyan ta ora mingsra
tandha mata sing taktampa
senadyan amung sepele
ngelingake kabeh lelabete

kaya rembulan lumaku
kang madhangi wanci dalu
kaya tumetesing banyu
ngadhemake kangene atiku

kae tandha mata
mratandhani ati tresna
nadyan nate gawe gela
ning nyatane mung katon neng netra

taksimpen ana kamarku
dadi sulih sliramu
taksimpen ana atiku
liya wektu bakale ketemu.

Sumber:  https://www.facebook.com/basajawa?fref=ts

UDAN WAYAH SORE


udan riwis-riwis nggawa angin gumanti

ora kaya nalika kang kawuri sing kebak pegarep-arep

dikaya ngapa lemah wus kebanjur teles

sesuk esuk yen sang surya wiwit sumunar

 lan manuk kepodang colat colot ana ing wit gedhang

tak tunggu tekamu ing sak ngisore payung

tak kanthi lakumu tumeka ngendi

mbokmenawa sesuk sore wus ora udan riwis-riwis

marakake gawe kekesing ati

manuk kepodang wus mabur mangulon

nanging tetep tak tunggu tekamu


Dening: Ika Dewi Anggrayni

PARIBASAN lan BEBASAN

Tumrap wong sing ora ngerti, paribasan lan bebasan iku dianggep padha, ing mangka ana bedane.
Paribasan, yaiku > tetembungan gumathok, ajeg panganggone kanthi tegese wantah. Gumathok tegese 'tertentu', ora kena diowah tembunge. Tembung wantah = tembung lugas = tembung salugune ( dudu tembung sanepan utawa kiasan ).
Conto paribasan :

(1) Adhang-adhang tetesing ebun.
Tegese : Ngarep-arep paweweh sing durung karuwan tekane.
Ebun iku tembung wantah ( dudu ebun tembung sanepan ), ebun ora mesthi yen tumetes, dadi ora kena dijagakake.

(2) Ana dina ana upa.
Tegese : Wong sing ora nguwatirake pangan.
Upa iku tembung wantah (dudu upa tembung sanepan ) nanging upa temenan aliyas sega.

Bebasan, yaiku, tetembungan gumathok, ajeg panganggone mawa surasa pepindhan kanggo madhakake.
Conto bebasan :

(1) Anak-anak timun.
Tegese : Ngepek anake liyan ,bareng wis gedhe banjur dialap bojo.
Tembung 'timun' ing kene, tembung sanepan (kiasan) kanggo sanepane anake liyan sing diepek iku. Diepek bojo padha karo 'timun' iku dipangan.
Jlentrehe : Bocah wadon cilik seneng dolanan anak-anakan, digendhong slendhang. Sing sok dienggo anak-anakan iku timun. Biyasane, yen enggone dolanan wis bosen, timune terus diipangan. Ya saka iku banjur ana tembung bebasan kaya mengkono > Anak-anak timun.
Wong lanang, senajan wis duwe bojo, yen mupu anake wong wiwit cilik, bareng gedhe terus 'diemplok dhewe ' iku arane ya > Anak-anak timun.

(2) Baladewa ilang gapite.
Tegese : Tanpa daya jalaran ilang kekuwatane.
Tokoh wayang kulit Baladewa , ratu Mandura, dedege gedhe dhuwur, gagah prakasa , watake keras gampang muntap yen tersinggung ( temperamental ). Nanging yen wayang Baladewa iku ilang gapite, wis mesthi nglumruk kaya ora duwe daya.
Baladewa nglumrpuk ilang gapite iku sanepane wong kelangan kekuwatan. Sing aran kekuwatan bisa nduweni teges sing omber (luas). Kena uga kanggo ngarani wong kang kuwat merga duwe jabatan dhuwur, dadi panguwasa . Nanging bareng pensiyun, ilang kuwasane, nglimpruk kelangan daya kaya Baladewa ilang gapite.

TEPA SLIRA

Akeh tetembungan Jawa sing metes kena kanggo ngasah rasa, nggegulang jiwa kanggo sanguning urip ing satengahe bebrayan. Tembung utawa ukarane ora mesthi dawa, akeh uga sing tembunge cekak kayadene tembung TEPA SLIRA sing mung rong tembung. Senajan cekak nanging aos, mentes, isi piwulang becik.

Tepa slira saka tembung TEPA lan SLIRA.
Tepa tegese, apa-apa sing kanggo ukuran. Slira tegese awak, badhan utawa dhiri pribadi ( awake dhewe ).
Tepa slira, tegese, samubarang tumindak diukur, ditepakake ing awake dhewe. Yen awake dhewe emoh diapusi, ya aja ngapusi wong. Yen awake dicethot krasa lara, ya aja nyethot uwong. Yen ing ati lara disepelake uwong, ya aja nyepelekake uwong.

Wong yen tansah bisa tepa slira ing sabarang tumindake, wis mesthi akeh slamate lan bakal diasihi dening bebrayan saka enggone kanggonan budi utawa. Embah - embahe wong Jawa wis padha paugeran saka piwulange nenek-moyange wujud ukara mengkono kuwi kanggo ngukur ala lan becik.
Wong bisa ngecakake tepa slira saka manut pituduhe swaraning atine awit swara ati iku ing salawas-lawase tansah ngajak ing dalaning bebener. Swara ati utawa swara kalbu iku ora nate goroh lan tansah elik-elik yen wong mau arep tumindak luput. Sadurunge wong colong jupuk,umpamane, wis mesthi atine wis elik-elik ing sadurunge yen nyolong iku ora becik, aja dibacutake. Dene kok akeh wong sing nerak-nerak seneng ngumbar hawa napsu ing tumindak kleru , iku saka budheging kupinge sing ora gelem ngrungoake swaraning atie. Ora bakal wong bisa tepa slira yen ora gelem nggugu swaraning atine? 

Sumber: https://www.facebook.com/basajawa?fref=ts

EJAAN BASA JAWA

Tulisan Latin basa Jawa nggunakake saka aksara Jawa > Ha , Na, Ca, Ra, Ka , Da , Ta, Sa , Wa, La , Pa, Dha , Ja , Ya, Nya , Ma , Ga , Ba , Tha , Nga.

Ing aksara Jawa ana Ta (T) lan Tha (Th)
Uga ana Da ( D ) lan Dha (Dh).

Dene bahasa Indonesia nggunakake aksara Latin ABCD..,lst. Ing ABCD...,sing ana D lan T ( ora ana Dh lan Th kaya ing aksara Jawa ).

Tembung sing nganggo 't' kayata > tape ; turu ; tikus ; getun ; katon ; manten ; ketan ; pantun ...lan liya-liyane.

Tembung sing nulise nganggo aksara 'th' kayata > penthol ; penthul ; thuthuk ; onthel ; mlenthung ; mlenthing ; penthung ; bathang...,lan liya-liyane. ( Tembung-tembung iki yen diucapake, lambe rada nyoro lan rasane ilat kaya nyanthol ing mburine untu ndhuwur).

Dadi, gampange rembung, tembung sing arep ditulis iku diucapake luwih dhisik, yen ilat rasane kaya nyanthol, wis mesthi 'th' utawa 'dh'. Coba panjengan ucapake tembung PUTU lan PUTHU, ana bedane rasane ilat. Putu = cucu. Puthu = arane panganan. Uga tembung TUTUK lan THUTHUK, beda nulise. Tutuk ( kramane cangkem). Thuthuk = pukul (bhs Ind).

Tembung sing nulise nganggo 'dh' kayata > dhudhuk ; dhalang; dhisik ; dhokar ; pedhal ; kadhal ; madhul-madhul ; mandhor ; wedhus lan liya-liyane.

WEDI lan WEDHI, beda nulise. Wedi = takut. Wedhi = pasir. ( Tembung wedi yen diucapake, rasane ilat ya kaya nyanthol, kaya ngucapake tembung sing nulise nganggo 'th' kaya kang wis disebutake iing ndhuwur ).

Tembung nulise mung nganggo 'd' ( ora dh ) kayata > dalan ; dudu ; adus ; suda ; wedi ; padu lan sapanunggalane.

Cathetan :
Pasinaon kanthi adhep-adhepan ( tatap muka) gampang pangertene. Beda karo yen kanthi tulisan mengkene iki, kudu bisa mahami tulisan kanthi cara tlaten, dirasak-rasakake. Sepisan maneh, tembung sing yen diucapake, ilat kaya nyanthol, wis mesthi nulise 'th' utawa 'dh'.
Merga ing ABCD anane mung 'D' , ejaan kanggo bahasa Indonesia, nulise > dalang ; kadal ; banjir bandang ; berandal ; penduduk ; demokrasi. Iku nyen ditulis ing basa Jawa > dhalang ; kadhal ; banjir bandhang ; berandhal ; pendhudhuk ; dhemokrasi.

SEDYAKU

Wis, Jeng…

Aku sumeleh

nyelehake pangarep-arepku

marang katresnan lan kawigatenmu sing semu

yen nyatane amung semene

cunthele lelakonku…

Pepenginku tansah sumandhing

lan nresnani sliramu

kudu dakprunggel

sing luwih wigati, Jeng

donga lan pengestumu wae

tansah mili kanggo aku

Wis, Jeng

aku pamit

becik njembarake pikir

nggayuh kabegjan

mring ati lan katresnan satuhu

tan ora binagi ing liyan

sempurna ing guritan siji…

Tuladha Pacelathon

­­­­­­­Pacelathon ingkang migunakake basa krama sedaya :

Musyawarah

Pak RT        : “Matur nuwun bapak-bapak sedaya, ingkang sampun kersa rawuh. Saderengipun mangga dipun wiwit kanthi dedonga, mugi-mugi pepanggihan mangke saged lumampah rancag, lan pikantuk kasil ingkang jumbuh. Dedonga kawiwitan… dedonga cekap. Salejengipun wekdal kula haturaken dumateng Pak RW, mangga…”

Pak RW       : “Mangga nuwun Pak RT, sugeng dalu sedaya kemawon,bilih pepanggihan dalu menika,  badhe ngrembang bab pengetan dinten kamardikan ingkang kaping 63 taun. Wonten ing pepanggihan wulan kepengker,wonten saperangan warga ingkang gadhah pemanggih, bilih pengetan dinten kamardikan tahun punika, boten sisah ngawontenaken lomba-lomba, ananging cekap ngawontenaken tirakatan, utawi namung ngawontenaken baksos, lha mangga sapunika sesarengan dipunpadosi amrih saenipun.’’

Pak RT        : “Bapak-bapak,mangga sinten ingkang badhe ngendikan rumiyin?”

Pak Hardi    : “Kula…Pak”

Pak RT        : “O…nggih mangga Pak Hardi,lajeng kewmawon.’’

Pak Hardi    :  mekaten nggih bapak-bapak, kula sarujuk dipunwontenake bakti sosial kemawon, punika langkung migunani, matur nuwun.”

Pak RT        : “O…nggih, nggih…wonten pamanggih sanes?”

Pak Adi       : “Kula…. Pak RT”

Pak RT        : “Nggih, kados pundi Pak Adi?”

Pak Adi       : “Miturut kula, pamanggihipun Pak Hardi punika sae, nanging kula kirang sarujuk Pak RT. Menawi pengetan setahun sepindah lomba-lomba punika ingkang sami dipuntengga para warga,nuwun.”

Pak RT        : “O… ngaten nggih? Wonten ingkang sanes malih?”

Pak Heru     : “Matur nuwun wekdalipun, menawi miturut kula, kula sarujuk kaliyan pamanggihipun Pak Hardi, menawi baksos punika langkung migunani, kaliyan boten kekathahen arta kangge hadiah, nuwun.”

Pak RT        : “Wah tansaya gayeng kemawon Pak RW, kados pundi punika Pak?

Pak Rw        : “Boten dados punapa Pak RT, punika ateges sedaya warga sami saestu anggenipun mangayubagya pengetan dinten kamardikan, mangga lho manawi taseh wonten pamanggih sanes.”

Pak Dwi      : ”Kula… Pak, menawi kula sapamanggih kaliyan Pak Adi, namung setahun sepindah boten ngangge lomba, punapa mangke boten kirang gregetipun, prekawis hadiah saged dipundadosaken donator, nuwun.”

Pak RT        : “Nggih, nggih, Pak RW wonten pamanggih…?

Pak RW       : “Matur nuwun, sasampunipun kula mirengaken maneka warna pamanggih kala wau, menawi kula kok sarujuk kalih-kalihipun…”

Bapak-bapak : “Lho dos pundi ta Pak RW punika.”

Pak Adi       : “Sarujuk nanging kalih-kalihipun, pikajengipun kados pundi Pak?”

Pak RW       : “Ngaten nggih bapak-bapak. Lomba tetep dipun wontenaken. Prekawis hadiah, sepalih saged dipun pendhetaken kas kampung, sepalihipun saged dipunsuwunaken donator, utawi dipun sumanggakaken dhateng sinten kemawon ingkang badhe nyumbang. Baksos punika inggih saged dipuntindhakaken, upaminipun ngempalaken rasukan inkang taseh pantes dipunangge lan nalika tanggal 16 dalu tetep ngawontenaken tirakatan nanging kanthi prasaja kemawon. Ingkang baken panjenengan, kula lan para kaneman saged mendhet wosipun dinten kamardikan punika. Kados pundi bapak-bapak, punapa saged dipuntampi?.”

Pak Heru     : “Inggih Pak RW, kula sarujuk, ingkang baken wosipun dinten kamardikan punika para pahlawan rumiyin mengsah penjajah kangge mujudaken kamardikan punika, sapunika giliran panjenengan, kula, lan para kanemann kangge ngisi kamardikan punika kanthi kesagedan piyambak-piyambak, lan jumbuh kaliyan pada melanipun piyamak-piyambak ugi.”

Pak Hardi    : “Menawi mekaten ateges, ingkang taseh sekolah anggadhahi kuwajiban sinau kanthi tumemen, ingkang nyambut damel inggih boten… boten… .“

Pak RT        : “Boten punapaPak Hardi?.”

Pak Hardi    : “Nuwun sewu, boten korupsi Pak.”

Pak RT        : “O…nggih, nggih menawi punika kula sarujuk sanget.”

Pak RW       : “Menawi sampun sami sarujuk sedaya, mangga dipuntutup kemawon pepanggihan punika,  minggu nganjeng dipun rembag babagan panitia 17-an.”

Pak RT        : “Bapak-bapak sedaya, dados kaputusan ngengingi pengetan dinten kamardikan kados ingkang sampun dipun ngendikaken Pak RW, nggih. Lajeng bab panitia mangke kula caosi undangan malih, kagem Pak Bowo kula ngaturaken panuwun sampun kersa kanggenan lan ubarampenipun. Lan sapunika, mangga acara punika dipuntutup kanthi donga.

Pak Bowo    : “Bapak-bapak, konduripun nderekaken….”

Bapak-bapak   : “Pareng…mangga Pak Bowo.”

Pacelathon ingkang migunakake basa karma ngoko lan krama inggil :

Sinau Babagan Wayang

Embah             : “Bekti, coba Embah arep takon marang kowe, ngiras pantes kanggo pangeling-eling ya?”

Bekti               : Inggih Embah, Embah badhe maringi pitakenan punapa?”

Embah            : ”Kowe wis tau diwulang wayang karo gurumu?”

Bekti                : “Inggih sampun, Embah, lajeng kersanipun Embah?”

Embah            : “Embah arep takon Pandhawa iku sapa bae?”

Bekti               : “Pandhawa inggih punika Puntadewa, Bratasena, Janaka, Nakula, lan Sadewa.”

Embah               : “Pinter!, Puntadewa iku sapa, Ratu ing Negara ngendi, apa kasektene? Coba kowe Riska!”

Riska                 : “Puntadewa punika putra Prabu Pandhudewanata ingkang Pambajeng, Jumeneng Nata utawi Ratu wonten ingh negari Amarta jejuluk Prabu Yudhistira, anggadhahi aji Jimat Jamus Kalimasada. Watakipun sabar, nrima, setya, tresna dhumateng sesame, jujur, remen dedana, gandrung dhumateng kautaman.”

Embah               : “Bener!, yen Bratasena iku sapa, satriya ing ngendi lan nduwe aji-aji apa? Ayo coba kowe Dewi!”

Dewi                 : “Bratasena utawi Wrekudara punika putra Prabu Pandhudewanata ingkang panenggak. Kasatriyanipun wonten ing Jodhipati utawi Tunggul Pamenang, anggadhahi aji-aji Bandung Bandawasa, Wungkal Bener, Blabag Pangantol-antol, Jalaseagara, watakipun lugu, jujur, prasaja, temen, kendel,wani.”

Embah                         : “Pancen pinter-pinter tenan. Ayo kowe Wulan njajal terangake Janaka!”

Wulan               : “Janaka utawi Raden Harjuna punika minangka panengahing Pandhawa, kasatriyanipun wonten ing Madukara, dene kasektenipun Keris Kalanadhah, Pulanggeni, Panah Pasopati. Watake tansah asih, dhemen tetulung, sekti tanpa aji, nglurug tanpa bala, satriya socaning dewa.”

Embah              : “Wiwit mau kok during ngerti swarane Bekti, coba terangna Nakula lan Sadewa!”

Bekti                 : “Nakula lan Sadhewa punika putra Prabu Pandhudewanata ingkang wuragil, ingkang miyos kembar.

Embah              : “Coba kowe Riska bacutke katrangane Bekti!”

Riska                 : “ Raden Nakula punika satriya wonten ing Sawojajar, anggadhahi aji-aji  Pranawajati ingkang isi yoya panggesangan. Tansah njaga karahayoning nagari.”

Embah              : “Nek Sadewa iku Katrangane piye Wulan?”

Wulan               : “Raden Sadewa punika satriya wonten ing Bumiretawu, anggadhahi aji-aji Mantra Pangrywatan lan Aji Pranamajadhi.

Embah               : “Iyo bener, wah pinter-pinter kabeh putri-putriku iki. Ya sing kaya mangkono iku. Wayang iku kabudayane dhewe, mula dhewe aja ngantek nglaleake. Kowe kabeh kudu bias nulat watake para Pandhawa sing prayoga yen diterapake ana ing panguripan saben dina, ya?”

Bocah-bocah   : “Inggih Embah.”